Jest to imię męskie późnogreckie. Basileios (od II w. wymawiane Basilios), to ze słowotwórczego punktu widzenia przymiotnik od rzeczownika basileus – ‘wódz, król, cesarz’. 

Święty Bazyli urodził się w 329 roku, w Cezarei Kapadockiej (dzisiejsza Turcja), w rodzinie zamożnej i głęboko religijnej. Jego babka Makryna, matka Emmelia, siostra Makryna Młodsza i dwaj bracia – Grzegorz z Nyssy i Piotr z Sebasty, zostali wpisani do kanonu świętych. Jest to wyjątkowy fakt w dziejach Kościoła.

Bazyli studiował retorykę oraz prawo w Cezarei, Konstantynopolu i Atenach. W 356 roku objął katedrę retoryki po swoim zmarłym ojcu. W tym okresie zaprzyjaźnił się z Grzegorzem z Nazjanzu. Przeżycia po śmierci brata poważnie wpłynęły na jego życie. W latach 357-359 odbył wielką podróż po ośrodkach życia zakonnego na Wschodzie: Egipcie, Palestynie, Syrii i Mezopotamii. Po powrocie postanowił poświęcić się życiu zakonnemu: rozdał swoją majętność ubogim i założył pustelnię nad brzegami rzeki Iris. Wokół Bazylego wkrótce zaczęły gromadzić się zastępy mnichów. To właśnie nad rzeką Iris powstały „Reguły zakonne”, które miały ogromne znaczenie dla rozwoju wspólnotowej formy życia zakonnego na Wschodzie. 

Św. Bazyli jest jednym z głównych kodyfikatorów życia zakonnego zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie chrześcijaństwa (miał ogromny wpływ na św. Benedykta z Nursji). Ideałem życia monastycznego Bazylego jest braterska wspólnota, która poświęca się ascezie, medytacji oraz służy Kościołowi zarówno poprzez naukę wiary, jak i w działalności duszpasterskiej i charytatywnej. 

W 364 roku Bazyli został kapłanem, sześć lat później arcybiskupem w swoim rodzinnym mieście – Cezarei Kapadockiej. Jako biskup rozwinął w swojej diecezji szeroką działalność dobroczynną, budując na przedmieściach Cezarei kompleks budynków na potrzeby biednych i podróżujących. Bronił również Kościoła przed szerzącym się w owym czasie arianizmem. Był człowiekiem szerokiej wiedzy, znakomitym mówcą, pracowitym i miłosiernym pasterzem. Pozostawił bogatą spuściznę literacką. Jest twórcą liturgii wschodniej. W Kościele Wschodnim doznaje czci jako jeden z czterech wielkich Ojców Kościoła. Zmarł 1 stycznia 379 r. Jego relikwie przeniesiono wkrótce do Konstantynopola wraz z relikwiami św. Grzegorza z Nazjanzu i św. Jana Chryzostoma. Obecnie znajdują się one w Bruges (Belgia), przewiezione tam przez Roberta II (1093-1111). „Martyrologium Romanum” wspomina go w dniu 2 stycznia razem ze św. Grzegorzem z Nazjanzu.

Na 1600-lecie śmierci św. Bazylego, dnia 2 stycznia 1980 roku, papież Jan Paweł II ogłosił List Apostolski „Patres Ecclesiae”. Natomiast 11 czerwca 1999 r., podczas spotkania w kościele Ojców Bazylianów w Warszawie Ojciec Święty Jan Paweł II powiedział o nim między innymi takie słowa: „Święty Bazyli Wielki, jeden z najwybitniejszych Ojców Kościoła Wschodniego wskazał tym wszystkim, którzy chcieli oddać się Bogu w sposób całkowity, drogę życia monastycznego, «gdzie przykazanie miłości konkretnie przeżywanej, staje się ideałem współżycia między ludźmi oraz gdzie człowiek bez trudności i przeszkód szuka swego Stwórcy» (por. Orientale Lumen, 9). Święty Bazyli jest dla was przykładem doskonałej służby Bogu i Kościołowi. Całe jego życie było konsekwentną realizacją cnoty wiary i praktykowania czynnej miłości w duchu rad ewangelicznych. W przeciągu wieków nauka św. Bazylego przyniosła dojrzałe owoce życia zakonnego przede wszystkim na Wschodzie.” 

W ikonografii św. Bazyli Wielki przedstawiany jest jako biskup w pontyfikalnych szatach rytu łacińskiego, a także ortodoksyjnego, jako mnich w benedyktyńskiej kukulli, eremita. Jego atrybutami są: czaszka, gołąb nad głową, księga, model kościoła, paliusz, rylec.